Albert P. Nikolla
 
Profesioni i antropologut është i veçantë për shumë arsye, por një prej tyre është ndoshta më e goditura: ndjeshmëria ndaj elementëve të rëndësishëm kulturorë që në pamje të parë dhe në sytë e njerëzve të zakonshëm nuk lënë ndonjë gjurmë. Ditët e fundit, një ndër rrugët më të famshme të historisë komuniste ka ndërruar emër: nuk do të quhet më “Dëshmorët e 4 shkurtit”, por “Ibrahim Rugova”. Përveç kënaqësisë shpirtërore që më solli ky fakt, më bëri edhe të reflektoj me zë të lartë, domethënë të shkruaj me një qasje antropologjike. Po i propozoj lexuesit të bëjmë sëbashku një ecje kulturore antropologjike që nga fillimi i kësaj rruge dhe pastaj ta mbyllim me një konkluzion mbi faktin e ndërrimit të emrit.
Emërtimi, që nga kultura e hershme ebraike, ka qënë dhe mbetet diçka thelbësore për bartësin e emrin. Kaq i rëndësishëm ishte emri për atë kulturë saqë në shkrimet e shenjta respekti për emrin e Zotit presupozonte faktin që gjatë një leximi, në momentin kur duhej lexuar emri i Zotit, të gjendej nje lokucion tjetër dhe të mos përmendej emri i Tij në formë rrespekti. Aq e vërtetë është kjo saqë disa herë e gjejmë emrin e Zotit në Bibël të shprehur në këtë formë “Jahwe”. Kjo formë gjuhësore është bashkimi i 4 bashkëtingëlloreve “j”, “h”, “w”, “h” që po ta përkthenim nga hebraishtja në shqip do të ishte: “Unë jam ai që jam”. Çfarë do të thotë kjo: që emri i Tij është aq i rëndësishëm saqë në gojën e një njeriu do të ndotej.

I theksoj këto, sepse, mendoj se komunistët shqiptarë e dinin fort mirë se sa rëndësi ka emërtimi i një rruge apo i një objekti për gjithë arkitekturën komuniste në funksion të ndërtimit të “njeriut të ri” e për rrjedhojë në funksion të mbrojtjes së pushtetit. Siç e thashë, emërtimi i kësaj rruge ka prekur përherë kureshtjen time në lidhje me çka simbolizonte data“4 shkurti”

Ngjarja, e ndodhur në katër shkurt 1944, e cila i dha edhe emrin rrugës kthehet shpesh në motiv debatesh të nxehta midis komunistëve dhe të djathtëve. Të parët ekzagjerojnë qëllimisht përmasat e kësaj ngjarje, që natyrisht ishte tragjike, ndërkohë  që të dytët e ridimensionojnë përmasën e saj duke theksuar vetëdijen nacionaliste kundër komunistëve dhe planeve të tyre kriminale për të ardhmen e Shqipërisë. Unë nuk do të futem në debat historik mbi këtë çështje, do të merrem vetëm me simbolikën e emërtimit të rrugës së 4 shkurtit.

4 shkurti nga pikëpamja e përmbajtjes ideologjike komuniste mbështetet kryesisht mbi dy kolona: dhuna dhe hakmarrja. Dhuna në dy këndvështrime: i pari – kjo ngjarje përbënte një dhunë kundër komunistëve dhe, ideologjikisht, komunistët mbështesin dhunën e mëtejshme kundër kujdo që cënon pushtetin e tyre; i dyti – dhe ndoshta më i rëndësishmi për simboliken e kësaj rruge, ka të bëjë me hakmarrjen. Hakmarrja ka qënë një ndër shtyllat e pushtetit komunist. Çdo veprim kundër pushtetit popullor apo kundër komunistëve duhet të hakmerrej patjetër. Pra vendin e gjyqit, i cili siç dihet në komunizëm u shndërrua në një teatër absurd, e zinte hakmarrja e dhunshme. Kjo mendësi e hakmarrjes është transferuar edhe një mjaft poezi, këngë apo vepra  arti gjatë komunizmit. Një autor i rëndësishëm i filozofisë politike Heinrich Popitz pohon se dhuna është një mjet shumë tundues për të mbajtur pushtetin nga dikatorët, por në fund të fundit është vetë ajo që nëse nuk kufizohet në kornizën e saj ligjore korrekte e minimale, shndërrohet në varrmihëse e pushtetit vrastar. (Shih. Fenomenologia del potere. Popitz. H. Il Mulino. Bologna. 2001, f. 49)

Le të kthehemi tek rruga e 4 shkurtit. Mendoj se nuk ka patur rrugë në Tiranë në kohën e komunizmit ku kishte një përqëndrim aq të madh pushteti sa te kjo rrugë. Madje as bulevardi “Dëshmorët e Kombit” nuk kishte aq “pushtet” sa kjo rrugë. Kjo rrugë fillimisht ishte emërtuar: rruga “4 shkurti”, pra jo rruga “Dëshmorët e 4 shkurtit”. Emërtimi i dytë është bërë pas rënies së komunizmit dhe mund ta shohim si dashamirësi gjuhësore post-komuniste në kuadër të reformimit të partisë komuniste. Ndërkohë, interesant mbetet fakti pse “4 shkurti” dhe jo “Dëshmorët e 4 shkurtit”? Llogjika komuniste e mos respektit për personin mund të na bëjë të arsyetojmë se komunistëve nuk u interesonte aspak memoria e personave të pushkatuar, por ngjarja në vetvete si motiv për hakmarrje e dhunë të pamëshirshme. Kjo rrugë, pra, sipas mendësisë komuniste, duhej ti kujtonte vazhdimisht çdo qytetari se hakmarrja dhe dhuna janë dy kolona të patjetërsueshme të sistemit komunist.

Në fillim të kësaj rruge, në krahun e majtë ndodhet Banka e Shqipërisë si për të na kujtuar se pushteti komunist ishte kundër ekonomisë së tregut, por ama paratë i donte të gjitha për vetë. Në krahun e djathtë ka qënë përherë posta e cila ishte e vetmja rrugë komunikimi me jashtë. Edhe kontakti me botën e huaj ishte prerogativë ekskluzive e pushtetit. Duke ecur përpara në krahun e djathtë ndodhet ndërtesa e ish komitetit të partisë të Tiranës (sot ndërtesa e PS-së). Pra qëndra e pushtetit të qytetit ndihej në këtë rrugë duke dëshmuar një rëndësi të madhe për të. Po në atë krah, pak më përpara ka qënë një kinema që quhej “kinemaja e brigadave” e që më vonë u përdor si vend mbledhjesh demaskuese  të gjyqeve popullore. Emri i rrugës duhet ti kujtojë përgjegjësinë për dhunë e për hakmarrje çdo gjykatësi popullor. Dëshmitarë të asaj kohe më kanë pohuar se salla e madhe ishte lyer me zift dhe ambjenti ishte kaq mbytës saqë ndjenja e dënimit të pushtonte sapo të hyje në atë sallë. Nga ana tjetër, në krahun e postës, menjëherë pas saj ndohdet edhe sot një ndërtesë paksa misterioze që asokohe quhej “shtëpia me gjethe”. Ndoshta ngaqë tiranasit e shikonin përherë të veshur me ligustra. Dihej nga të gjithë se kjo shtëpi misterioze “me gjethe” kishte edhe një emërtim tjetër joformal: shtëpia e hetuesisë së nxehtë. Për ata që nuk e dinë, termi “e nxehtë” nënkuptonte hetuesi nëpërmjet torturave. Rruga 4 shkurti ka edhe këtë shtëpi që nuk është vetëm simbol dhune por edhe vend real i saj. Disa informatorë kulturorë më kanë pohuar se aty janë bërë me qindra aborte klandestine nën mbikqyrjen e punonjësve të sigurimit. Pak më tutje “shtëpisë me gjethe” ka qënë ndërtesa e tregtisë së jashtme, monopol i sigurimit të shtetit dhe akoma më tutje ndërtesa e gjykatës së lartë për të na kujtuar se dhuna dhe hamarrja komuniste kanë edhe një institucion “demokratik” që u jep gjërave karakter zyrtar. Gjykata, asokohe ka qënë një institucion kriminal i tipit te gestapos ku njerëzit dënoheshin kryesisht në bazë të mendimeve apo hamendësimeve të punonjësve të sigurimit. Gjykatësit e asaj kohë kishin si model perfekt për tu ndejkur, Wishinsky-n famëkeq sovietik. Më kujtohet kur kam lexuar një libër mbi këtë prokuror të tmerrshem sovietik ku citohet një bisedë me viktimat e tij: “Wishinksy: pse je fajtor ore derr borgjez”, “Viktima: nuk jam fajtor shoku prokuror se nuk kam bërë asgjë!”, “Wishinsky: jo, derr borgjez, ti duhet të thuash jam fajtor, kam sulmuar partine dhe ju kërkoj falje”. Viktima e terrorizuar thotë: “Po shoku Wishinsky, kam gabuar, ju lutem kini mëshirë për mua”. Nga ky dialog merr shkas edhe ajo që quhet rëndom “metoda Wishinksy” kur flitet për mënyrat e tmerrshme të hetuesisë komuniste. E njëjta metodë është përdorur edhe nga kjo gjykatë e rrugës “4 shkurti”.

Pasi kalohet rruga “Myslym Shyri” kemi në të djathtë “Parkun Rinia”. Rinia ishte “mish për top” e partisë komuniste. Parku ishte i madh dhe mjaft i përshtatashëm për të përmbushur anën simbolike të shprehjes komuniste shqiptare që pohonte “rinia është fidanishtja e partisë”. Mister mbetet fakti se si një rrugë kaq e pastër ideologjikisht kishte edhe ca nevojtore publike tepër të ndyra e plot kutërbim (si zakonisht asokohe nevojtoret publike) pranë asaj pijetore po aq të pisët që ndodhej përbri. Përballë “fidanishtes së partisë”, në anën tjetër të rrugës, ishin “pemtarët” e partisë: aty ndodheshin pallatet e oficerëve të sigurimit dhe të ministrisë së punëve të brendshme. Një pjesë e tyre ishin specia me e rrezikshme dhe ndyrë që ka patur sistemi dhe kultura e veprimit të tyre është akoma e pranishme në shoqërinë shqiptare.

Kjo rrugë nuk mund të mbyllej me kaq. Duhet të kalontë pisllëkun (Lanën e ujërave të zeza!) për të mbërritur te pastërtia: blloku dhe udhëheqja. Duke ecur përpara gjejmë në të djathtë, asgjë më pak, shtëpinë e udhëheqësit. Pra vetë “Ai” i kishte bërë nder rrugës së “4 shkurtit” duke qënë banor i saj. Pikërisht “Ai” që ishte “njeriu i ri perkekt e model” për tu ndjekur banonte aty. Më tutje rruga vazhdonte duke shprehur simbolikisht besnikërinë e patundshme të partisë kundrejt Bashkimit Sovietik: në fakt në anën e majtë ndodhej ambasada sovietike (sot Presidenca) dhe për ta përmbyllur besnikërinë, përballë saj, në anën tjetër të rrugës ishte kompleksi i banimit “Miqësia” që i referohej miqësisë me bashkimin Sovietik (menjëherë pas librit universitar). Rruga përfundonte në kodrat e liqenit dhe edhe fundi i saj ishte fort simbolik: aty ndodheshin varrezat e dëshmorëve të kombit. Në fillim kanë qënë aty, pastaj më vonë janë tranferuar aty ku ndodhen sot në Sauk.

Ja me pak fjalë simbolika e kësaj rrugë famëkeqe që as dashamirësia gjuhësore post-komuniste nuk ja humbi dot forcën, sot ndërrojn emër: do të quhet Ibrahim Rugova. Mendoj se ky lajm është vërtetë një ogur i bardhë për Shqipërinë. Shndërrimi i Shqipërisë, demokratizimi i saj janë çështje thellësisht kulturore dhe këto veprime ndihmojnë në rrugën e duhur. Ibrahim Rugova, nga ana simbolike përfaqëson pikërisht të kundërtën e simbolikës së rrugës “4 shkurti”: në vend të dhunës paqja, në vend të hakmarrjes falja. Përpjekjet tona si popull për të ecur drejt rrugës së përsosjes shpirtërore e morale ndihmohen shumë nga vendime të tilla që në pamje të parë duken jo fort të rëndësishme por që ndihmojnë aq shumë në këtë rrugë të mundimshme.